Yazı Detayı
15 Nisan 2015 - Çarşamba 23:38 Bu yazı 1637 kez okundu
 
“Osmanlı’da ve İran’da -Mezhep ve Devlet-”
Ersoy Yıldız
yildizersoy.38@gmail.com
 
 

 

Konu başlığı, Taha Akyol’un bir kitabının adıdır. Her iki devleti mezhep ve devlet ilişkisi yönünden ayrı ayrı ele alıyor. İlk bakışta geçmişte kalan bir dönemi anlatıyor gibi gelebilir. Belki, Osmanlı için geçmişte kalan dönem diye bakılabilir. Fakat, İran açısından yalnızca geçmişte kalan bir dönem diye bakılamaz. Mezep-devlet ilişkisi günümüz İran’ı için de geçerlidir.

Özellikle Ortadoğu’daki uluslararası ilişkiler konusuna ilgi duyanlara kitabı okumalarını tavsiye edebilirim. En azından, İran’ın adı Ortadoğu’nun her yerinde adı nasıl oluyor da duyuluyor, sorusuna ışık tutuyor. Kitabın anlatımından çıkarttığım sonucu şöyle özetleyebilirim:

Belki, ekonomik yapısı, askeri yapılanması ve dış politika taktikleri İran için önemli bir faktördür. Fakat, İran’ın Ortadoğu’da etkili olmasında bir başka faktör daha bulunuyor: İran’da mezhep ve devlet ilişkisidir. Bu ilişkide mezhebin, devlet üzerinde kuşatıcı ve dominant etkisi daha ağır basıyor. Ayetullahlardan meydana gelen mezhep tarafını oluşturan kuruma Velayet-i Fakih deniyor. Bunun anlamı şudur: İran’da cumhurbaşkanı, hükümet, parlamento gibi devlet yapılanması var ama; bir de bunların üzerinde Velayet-i Fakih kurumu bulunuyor.  Ayetullahlardan oluşan Velayet-Fakih, aynı zamanda Şia mezhebinin strateji merkezidir. Velayet-i Fakih kurumu Şah Rıza Pehlevi döneminde geriye çekilmişti. Fakat, 80’li yıllarda Ayetullah Humeyni ile geri döndü. Günümüzde dini lider Ayetullah Hamaney’in, İran ile ilgili ana konularda  son söz sahibi olması bundandır.

O zaman şöyle bir manzara çıkıyor: İran, başta Ortadoğu’ya iki farklı pencereden bakıyor. Birincisi haliyle ulusal çıkarları yönünden; ikincisi de mezhepsel yönden bakıyor. Diğer bir ifade ile, Velayet-i Fakih ve devlet yapılanması karışımı olan bir pencereden bakıyor. Şia mezhebinde imam ile mezhep mensubu arasındaki sıkı bağlılık, İran’ın Ortadoğu’da etkisini daha da güçlendiriyor.

İşte bu yapılanma Sünni yapılanmaya göre ters mekanizmadır. Sünni mezhep-devlet ilişkisinde mezhebin, devlet yapılanması üzerinde kuşatıcı etkisi yoktur. Tersine devletin mezhep üzerinde kuşatıcı etkisi daha fazladır. Abbasiler, Emeviler, Selçuklu ve Osmanlı’da hep böyle olmuştur. En uzun soluklu Osmanlı devlet yapılanmasında bile, İran benzeri bir gelenek oluşmamıştır.  Anladığım kadarıyla Sünni mezhepteki halifeliğin, Şia mezhebindeki Velayet-i Fakih ile benzerliği bulunmuyor. Haliyle Ortadoğu meselelerine Sünni mezhep odaklı yaklaşım, Şia mezhep odaklı yaklaşım kadar etkili olamaması gayet doğaldır.

Elbette, burada anlatılan sadece bir tespittir. İran’ın Ortadoğu üzerinde etkisini işin doğasında aramak gerekirse; Sünni mezhep merkezli yaklaşımın etkisizliğini de yine işin doğasında aramak gerekir.

 

 

 
Etiketler: “Osmanlı’da, ve, İran’da, -Mezhep, ve, Devlet-”,
Yorumlar
Yazarın Diğer Yazıları
02 Temmuz 2016
Başkanlık Sistemi ve Üniter Yapı
7219 Okunma.
18 Haziran 2016
Politikada Mizah
1320 Okunma.
28 Temmuz 2015
GÜNEY SINIRLARIMIZDAKİ ÇATIŞMALARIN GERİSİNDE NE VAR?
2701 Okunma.
08 Haziran 2015
Başkanlık Sistemi Tartışması Asıl Şimdi Başlamalıdır
1900 Okunma.
29 Mayıs 2015
Türkiye’de Sistem Tartışması Bitmez
1666 Okunma.
19 Mayıs 2015
Demokrasi Yönünden Sistemler Farkı
1582 Okunma.
04 Mayıs 2015
3 Mayıs Türkçülük Bayramıydı
1776 Okunma.
02 Mayıs 2015
Amerika’da Niçin Sistem Tartışması Yapılmaz?
1591 Okunma.
26 Nisan 2015
“Develeri Oynatmayın Beyler!”
1748 Okunma.
21 Nisan 2015
Ermeni Meselesi Türkiye İçin Aşil Sendromu Olmamalıdır
1666 Okunma.
12 Nisan 2015
“Chp’nin İki Parmak Solundayız!” (1946’lı Yıllar)
1658 Okunma.
12 Nisan 2015
Milletvekili Adaylarımız Neler Düşünür?
1564 Okunma.
09 Nisan 2015
Türkiye’nin Siyasal Sistem Dönüşümleri (1923-1946 arası)
1820 Okunma.
08 Nisan 2015
TÜRKİYE’NİN SİYASAL SİSTEM DÖNÜŞÜMLERİ (1)
1727 Okunma.
08 Nisan 2015
Savaşların Değişen Yüzü: Hibrit Savaşlar
1633 Okunma.
04 Nisan 2015
ABD Dünyanın Kontrolünü Kaybediyor Mu?
1783 Okunma.
28 Mart 2015
Yemen Üzerinden İran’ı Tartışmak
1723 Okunma.
26 Mart 2015
Kumpaslı Mecazi Söylemler Öyle Çoğaldı ki!
1886 Okunma.
21 Mart 2015
Japonlar, Çocuklarına Hiroşima'yı ve Nagazaki'yi Niçin Gezdirir?
2244 Okunma.
19 Mart 2015
'Biz Anafartalara Bir Dar-ül Fünun (Üniversite) Gömdük'
1771 Okunma.
18 Mart 2015
“Gençlerden Ecdada Mektup”
1810 Okunma.
10 Mart 2015
Eşeğin Gölgesi Davası
3124 Okunma.
08 Mart 2015
Dünden Bugüne, Türkiye’de Kadınların Siyasal Katılımı (I)
1739 Okunma.
06 Mart 2015
SİYASAL KATILIMDA VE SİYASAL TEMSİLDE KADININ YERİ
2114 Okunma.
06 Mart 2015
MUSUL KONUSU YİNE GÜNDEME OTURACAK GİBİ
1689 Okunma.
Haber Yazılımı